ΤΑ ΠΑΝΤΑ ΡΕΙ

 Πολλά έχουν ειπωθεί περί του Ηρακλείτου, αλλά πόσοι ξέρουν πραγματικά τι ήταν ο Ηράκλειτος και τι πίστευε;

 Ο Ηράκλειτος ήταν προσωκρατικός φιλόσοφος που έζησε στην Έφεσο από το 535-475 π.Χ. Ήταν αριστοκράτης με εμφανή περιφρόνηση για τις «κατώτερες τάξεις.» Στα χρόνια του, η Έφεσο ήταν κάτω από Περσική κατοχή και η οικογένεια του Ηρακλείτου τους στήριζε, τόσο που ο Ηράκλειτος είχε κάποια βασιλικά αξιώματα, που αποποιήθηκε για χάρη του αδερφού του. Ήταν δύστροπος και απόλυτος, τόσο που απέρριψε πολλές φορές την πρόσκληση του Δαρείου να τον επισκεφθεί. Όταν κατέλαβαν την εξουσία οι Δημοκρατικοί, μετά τους Περσικού πολέμους, ο Ηράκλειτος στην τσατίλα του αποσύρθηκε από τη δημόσια ζωή σε ένα αγρόκτημα και επιδόθηκε στη μελέτη και τη συγγραφή.  Το έργο του, Περί Φύσεως, το κατέθεσε στον ναό της Αρτέμιδος με την εντολή να δημοσιευθεί μόνο μετά τον θάνατο του.

 Δεν είχε καλή κουβέντα να πει για κανέναν. Οι αρχαίοι τον αποκαλέσανε «ο Σκοτεινός» για τη δυσκατανόητη σκέψη του. Ο Ηράκλειτος πήρε σβάρνα όλους τους προγενέστερους του συγγραφείς. Συμφώνησε βέβαια με τον Ξενοφάνη στη κριτική του Ομήρου, αλλά μετά κατέκρινε τον Ξενοφάνη. Για τους Ησίοδο, Εκαταίο, και Πυθαγόρα ανέφερε ότι «είναι η απόδειξη ότι η μόρφωση δεν διδάσκει τους ανθρώπους να σκέφτονται.» Οι θεωρίες του Πυθαγόρα αφορίζονται με ιδιαίτερο ανάθεμα ως παιδιάστικες και ανακριβείς.

 Και όμως, αυτός ο δύστροπος, εγωιστικός άνθρωπος πέτυχε να κατανοήσει μια συμπαντική αλήθεια σχεδόν 2500 χρόνια πριν τολμήσει να την ξεστομίσει πάλι ένας κοντός Εβραίος φυσικός με πλούσια και άγρια κόμη: ότι τα πάντα ρει, τίποτα δεν είναι σταθερό στη ζωή, όλα είναι σε μια κατάσταση συνεχούς αλλαγής.  Ήταν δε, όπως και ο Λάο Τζε, προσανατολισμένος στην αντιπαράθεση/ εναλλαγή πολικών αντιθέτων: ζωή και θάνατος, ύπνος και ξύπνιος, χειμώνας και καλοκαίρι. Πολλά έχουν ειπωθεί για την ομοιότητα της Ταοϊστικής σκέψης του Λάο Τζε με αυτή του Ηρακλείτου, αλλά δεν θα σχολιάσω σήμερα το θέμα αυτό, πέρα από του ότι να πω ότι, όσο γνωρίζει κανείς τι πραγματικά είναι η ταοϊστική σκέψη, τόσο καταλαβαίνει την σοφία που εξέφρασε ο Ηράκλειτος.

 Τα πάντα ρει, λοιπόν, τίποτα δεν είναι δεδομένο, τίποτα σταθερό, όλα αλλάζουν. Το χρηματιστήριο ανεβαίνει και κατεβαίνει. Οι εποχές αλλάζουν. Και όλα εκφράζουν έναν ρυθμό που είναι μικροκλασματικός, fractal, από τη φύση του. Αν συλλάβεις αυτόν τον ρυθμό, έχεις καταλάβει το πυρ, το Τάο, τη φύση των πραγμάτων.

 Μέσα σ’ αυτό το κύμα όμως, υπάρχουν και ουσίες. Υπάρχει ο Λόγος, που κινεί τη ροή του κύματος, Jodo, η θέληση του Θεού στα Κινέζικα. Και μέσα σε βαθύτερα πλαίσια, υπάρχει η κεντρική χορδή, ο εσωτερικός χαρακτήρας του κάθε ανθρώπου που τον κινεί και τον φτιάχνει στο τέλος κατ’ εικόνα της. Αν κάποιος είναι καλός ή κακός άνθρωπος, κάποια στιγμή θα φανεί – απαιτείται μόνο υπομονή και κρίση. Δεν πρέπει να βλέπουμε ούτε τον Ηράκλειτο ούτε το Τάο Τε Κινγκ με την άποψη της απάθειας και της μη συμμετοχής. Υπάρχει λόγου χάρη η ιστορία του καταχραστή ενός δανείου, ο οποίος προσπάθησε να χρησιμοποιήσει τη φιλοσοφία του Ηρακλείτου στο δικαστήριο για να απαλλαγεί από τη μήνυση και να μην χρειαστεί να ξεπληρώσει τα χρήματα που χρωστούσε. Αφού τα πάντα ρει, είπε, και μακροκοσμικά και μικροκοσμικά μέσα στις ψυχές των ανθρώπων, πως χρωστούσε τα χρήματα που ζητούσε ο μηνυτής, αφού δεν ήταν ο ίδιος άνθρωπος που τα είχε δανειστεί; Είχε αλλάξει εσωτερικά, είπε, και έτσι δεν ήταν υπεύθυνος για τα χρήματα αυτά!

 Τα πάντα ρει, είναι αλήθεια, και ακόμη και οι άνθρωποι αλλάζουν, αλλά σε κάποιες συγκεκριμένες εποχές ο κάθε άνθρωπος έχει μια εσωτερική χορδή που εκφράζει προς τα έξω το τι ακριβώς είναι – είναι δε ή καλός, ή κακός, άνθρωπος. Η ισορροπία μπορεί να είναι φαινομενικά ασήμαντη, 49/51% ας πούμε, αλλά για τους νόμους του σύμπαντος ο άξονας έχει γείρει. Δεν υπάρχει εξαίρεση στον κανόνα αυτόν. Και ενώ η μετάνοια είναι εφικτή, συνήθως οι άνθρωποι δεν την προτιμούνε. Όσο μεγαλώνει ο άνθρωπος, τόσο γίνεται αυτό που είναι πραγματικά, τόσο εύκολο είναι να ξεκαθαρίσει κανείς τι βλέπει μπροστά του. 

Ένας δυνατός άνθρωπος, μπορεί να πιει νερό από μια μολυσμένη πηγή και ο οργανισμός του να αντέξει το μικρόβιο, να μην αρρωστήσει, και το νερό να τον ξεδιψάσει και να του κάνει καλό. Ένας αδύνατος άνθρωπος μπορεί να πεθάνει από το ίδιο μικρόβιο. Δεν υπάρχει τίποτα δεδομένο σ’ αυτό το σημείο. Αυτό που πρέπει να προσέξει κανείς είναι να μην είναι δηλητηριασμένη η πηγή, γιατί τότε όποιος και να πιει, οι πιθανότητες είναι ότι θα πεθάνει.

Το νόημα του σημερινού άρθρου λοιπόν είναι ως εξής: τα πάντα ρει. Κάποιες εποχές οι πηγές είναι γάργαρες και καθαρές, μπορούν να πίνουν όλοι και να ξεδιψάσουν άφοβα. Κάποιες εποχές υπάρχει κάποιο μικρόβιο στο νερό, απ’ αυτούς που πίνουν κάποιοι αρρωσταίνουν, κάποιοι όχι (αν είναι χολέρα το μικρόβιο, λόγου χάρη, θα αρρωστήσουν όλοι!) Και κάποιες στιγμές οι πηγές είναι σκόπιμα δηλητηριασμένες από κακούς ανθρώπους, και τότε δεν πρέπει να πίνει κανείς. Η σοφία, σ’ αυτό το εν ροή, διαρκώς μεταβλητό μας σύμπαν, είναι να μπορεί να διαχωρίζει κανείς πότε και από που να πίνει, και πότε όχι.

All photos, drawings, and written material are copyright to Kostas Dervenis, © 2001, 2004, unless otherwise specified. Unauthorized reproduction for commercial purposes is prohibited. You may download material for personal use but it may not be used in electronic or hardcopy publications without express written permission.