Το 1972, μια διεθνής ομάδα επιστημόνων, με επικεφαλής τον καθηγητή Dennis L. Meadows του M.I.T., δημοσίευσε τα συμπεράσματα μελέτης που πραγματοποιήθηκε στο M.I.T., σχετικά με την αναπτυξιακή πορεία της ανθρωπότητας και τα προβλεπόμενα όριά της. Η μελέτη αυτή παρουσιάστηκε στα Ηνωμένα Έθνη υπό την αιγίδα της οργάνωσης The Club of Rome, ενός συλλόγου δηλαδή στον οποίο μετείχαν οι κορυφαίοι επιστήμονες της εποχής, και δημοσιεύτηκε σε βιβλίο με διακριτικό τίτλο The Limits to Growth (Τα Όρια της Ανάπτυξης). Στη δεκαετία του ‘70 το βιβλίο αυτό πούλησε 14 εκατομμύρια αντίτυπα και συζητήθηκε εντονότατα. Σήμερα έχει λίγο πολύ ξεχαστεί.

 Τί προέβλεψαν οι άνθρωποι αυτοί, χρησιμοποιώντας τους υπολογιστές και τα μαθηματικά της εποχής (και μην ξεχνάμε ότι οι  υπολογιστές αυτοί οδήγησαν την ανθρωπότητα στη Σελήνη, και σχεδίασαν τα μαχητικά αεροπλάνα (F-16, F-15, F-14) που χρησιμοποιούμε ακόμη και σήμερα).  Με λίγα λόγια, τα εξής:

 Όλοι γνωρίζουμε ότι ο πληθυσμός της γης αυξάνεται με γεωμετρική πρόοδο. Κάθε χρόνο γεννιούνται όλο και περισσότεροι άνθρωποι (άσχετα με το αν εμείς εδώ στην Ελλάδα γινόμαστε λιγότεροι λόγω υπογεννητικότητας). Μαζί με το διεθνή πληθυσμό, αυξάνεται και το κεφάλαιο.

 Τί σημαίνει «αυξάνεται το κεφάλαιο»; Δεν είναι δεδομένο, βάσει της κατεύθυνσης που έχουμε επιλέξει ως κοινωνικό σύνολο, ότι  οι άνθρωποι στην Κίνα, την Ινδία, την Αφρική, τη Νότια Αμερική, κλπ, που σήμερα ζούνε σε συνθήκες φτώχειας, θα θελήσουν να αποκτήσουν το ίδιο αυτοκίνητο, βίντεο, DVD και κινητό που διαθέτει ο μέσος Δυτικός νεοαστός; Φυσικά και ναι. Συνεπώς θα αυξηθεί με γεωμετρική πρόοδο και η βιομηχανική παραγωγή των ειδών αυτών, και το κεφάλαιο κίνησης που συσχετίζεται με αυτή. Δυστυχώς η παραγωγή, όσο προσεκτικά και αν γίνεται, προκαλεί εκ των πραγμάτων μόλυνση του περιβάλλοντος, καθώς και κατανάλωση του ορυκτού και φυσικού πλούτου του πλανήτη. Άρα λοιπόν, αφού τόσο ο πληθυσμός όσο και το κεφάλαιο αναπτύσσονται με γεωμετρική πρόοδο, συνεπάγεται ότι και η μόλυνση του περιβάλλοντος (με όλες τις συνέπειες που διαπιστώσαμε την περασμένη δεκαετία), θα αυξηθεί με γεωμετρική πρόοδο.

 Από την άλλη μεριά, υπάρχει η συνεχόμενη μείωση των φυσικών πόρων διατροφής, τόσο σε ποσότητα όσο και ποιότητα. Πρόσφατα το περιοδικό Newsweek κυκλοφόρησε με διακριτικό τίτλο στο εξώφυλλο του “The Oceans are dying”, και όσοι ασχολούνται με το ψάρεμα (όπως ο αρθρογράφος!) μπορούν να πιστοποιήσουν ότι τα ψάρια, όντως, έχουν λιγοστέψει. Το ποσοστό της γης που διατίθεται για την καλλιέργεια τροφής μειώνεται και αυτό με γεωμετρική πρόοδο, όχι μόνο λόγω μόλυνσης, αλλά λόγω γεωμετρικά αυξανομένου κεφαλαίου! Ο χωρικός, δηλαδή, που έχει κάποιο παραθαλάσσιο χωράφι όπου μέχρι τώρα καλλιεργούσε ελιές, το πουλάει πια στον πρώτο τυχόντα νεόπλουτο αστό για να κτίσει τη βίλα του. Τα δάση καίγονται για τον ίδιο λόγο και με πιο γρήγορο ρυθμό, μάλιστα από οργανωμένα συνδικάτα. Επιπλέον, η απόδοση της γης προς καλλιέργεια μειώνεται συνεχώς, λόγω της κακής και υπερβολικής χρήσης φυτοφαρμάκων και χημικών ουσιών σε συνάρτηση με την αυξανόμενη βιομηχανική μόλυνση. Το αποτέλεσμα είναι ότι πιθανόν μέσα στα επόμενα 50 χρόνια, η γη να μη μπορεί να παράγει πια αρκετή τροφή για να συντηρήσει τον πληθυσμό της. (Το στοίχημα αυτό της επιβίωσης καλείται σήμερα η επιστήμη της βιοτεχνολογίας να κερδίσει, με αμφίβολα μέχρι στιγμής όμως αποτελέσματα.)

 Επιπλέον, όλοι πια γνωρίζουμε ότι τα αποθέματα ορυκτού πλούτου και ενέργειας σημερινής τεχνοτροπίας είναι καταδικασμένα να τελειώσουν μέσα στα επερχόμενα 50 χρόνια. Η τεχνολογία των επόμενων δεκαετιών, συνεπώς, θα πρέπει να αντιμετωπίσει, συν τοις άλλοις, και το φαινόμενο αυτό, αν και, απ’ ότι φαίνεται, θα είναι σε θέση να το καταφέρει.

 Πριν συνεχίσω σχολιάζοντας τη συγκεκριμένη εξομοίωση που αποτέλεσε το θεμέλιο του βιβλίου The Limits to Growth, θα ήθελα να κάνω μια υπενθύμιση στους αναγνώστες, του τί ακριβώς σημαίνει γεωμετρική πρόοδος. Το καλύτερο παράδειγμα που έχω ακούσει, και που περιγράφει το φαινόμενο ακριβέστατα σε σχέση με τους σκοπούς του άρθρου αυτού, είναι το εξής:

 Φανταστείτε μία λίμνη, περίπου κυκλική, με διάμετρο δέκα χιλιομέτρων. Η περιοχή γύρω της είναι άγονη, η λίμνη όμως είναι πλούσια, και διάφορα ψαροχώρια έχουν αναπτυχθεί στις όχθες της. Οι κάτοικοι των χωριών αυτών περνάνε καλά – η λίμνη τους χαρίζει τροφή και ότι άλλο χρειάζονται.

 Κάποια στιγμή, στο κέντρο αυτής της λίμνης, αρχίζει να φυτρώνει ένα νούφαρο. Το φυτό αυτό έχει τρεις ιδιότητες: 1) Είναι όμορφο, σαγηνευτικό, 2) Πνίγει όλη την υδρόβια ζωή από κάτω του, και 3) Διπλασιάζεται σε μέγεθος κάθε ημέρα. Την πρώτη ημέρα είναι μικρό, ίσως δυο-τρία εκατοστά. Τις επόμενες ημέρες μεγαλώνει, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128 εκατοστά, και ου το καθεξής. Κάποια στιγμή οι κάτοικοι της λίμνης το προσέχουν. Σε πολλούς αρέσει, «είναι όμορφο», λένε. Άλλοι ανησυχούν, γιατί βλέπουν το ρυθμό με τον οποίο αναπτύσσεται, και αντιλαμβάνονται τις συνέπειες της ύπαρξής του. Οι τσακωμοί αρχίζουν, να το κόψουμε, ή να το αφήσουμε;

 Το νούφαρο συνεχίζει να μεγαλώνει με γεωμετρική πρόοδο. Δεν το απασχολούν οι συναισθηματικά φορτισμένοι διάλογοι.

 Ξέρετε σε τί μέγεθος θα έχει φθάσει το παράσιτο μία ημέρα πριν σκεπάσει όλη την λίμνη και πνίξει όλη τη ζωή από κάτω του, καταδικάζοντας έτσι οριστικά τους κατοίκους της λίμνης σε αργό θάνατο; Θα έχει σκεπάσει τη μισή λίμνη. Δύο ημέρες πριν, θα έχει σκεπάσει το ¼ της λίμνης. Ίσως τότε πια όλοι οι άνθρωποι που ζούνε στη λίμνη αυτή, να έχουν αρχίσει να ανησυχούν. Ίσως να σκέπτονται: «κάτι πρέπει να κάνουμε»! Τότε όμως θα είναι πια αργά, πολύ αργά. Γιατί οι κάτοικοι των ψαροχωριών αυτών δεν θα έχουν πια τη δύναμη να σταματήσουν το νούφαρο.

 Ο πλανήτης μας είναι σαν τη λίμνη αυτή. Όσο και να φαίνεται απίστευτο, ο πλανήτης μας αυτός, που μας θρέφει, μας ντύνει, και μας προστατεύει, έχει υπαρκτά όρια. 

 Η τελική εξομοίωση του καθηγητή Meadows φαίνεται στην Εικόνα 1, και κυμαίνεται από το έτος 1900 έως και το 2100. Τα δεδομένα που δημιούργησαν το μοντέλο ήταν οι ιστορικά τεκμηριωμένες αξίες για έκαστη καμπύλη από το 1900-1970. Από κει και πέρα η αναπαράσταση πρόκειται για προβολή, αλλά για προβολή που στα 33 χρόνια από τη δημιουργία της αποδείχτηκε ακριβέστατη με ελάχιστη απόκλιση. Προσέξτε ότι ο πληθυσμός, η βιομηχανική παραγωγή, και η εντατική παραγωγή τροφίμων συνεχίζουν να αυξάνονται γεωμετρικά, μέχρι κάποιο σημείο όπου η γη δεν δύναται να παράγει πια τροφή για τον αντίστοιχο πληθυσμό. Την ίδια στιγμή η βιομηχανική παραγωγή πέφτει ραγδαία γιατί 1) τα αποθέματα ορυκτού πλούτου και ενέργειας πέφτουν γεωμετρικά,[1] και 2) άνθρωποι που πεθαίνουν της πείνας δεν χρειάζονται βίντεο. Ο πληθυσμός και η μόλυνση συνεχίζουν να αυξάνονται λόγω αδράνειας μετά από το σημείο καμπής για κάποιο διάστημα, μέχρις ότου το ποσοστό θανάτων να ξεπεράσει κατά πολύ το ποσοστό γεννήσεων. Εκεί βλέπουμε ότι ο πληθυσμός της γης πέφτει ραγδαία. Η απλή αυτή καμπύλη απεικονίζει το θάνατο δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Φριχτό σενάριο, και σίγουρα υπάρχουν πολλές δυνάμεις που συνεργούν αυτή τη στιγμή για να μη γίνει πραγματικότητα. 

 Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, ο διάσημος φυσικός Stephen Hawking επανέλαβε την εξομοίωση της ομάδας του Meadows, με παρόμοια αποτελέσματα. Μάλιστα το 1998, κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψής του στην Ελλάδα, προειδοποίησε ότι η ανθρωπότητα είχε ακριβώς δέκα χρόνια να ενεργήσει για να μη γίνει η κατάσταση μη αναστρέψιμη. Φυσικά, με την παρούσα διεθνή τροπή των πραγμάτων, ριζικές αλλαγές μέχρι το 2008 δεν πρόκειται να γίνουν. Όμως, στα μέσα της δεκαετίας του ‘90, και λόγω της συμβολής διασήμων επιστημόνων όπως ο Hawking, άρχισε πια να ακούγεται η λέξη-κλειδί για την αναπτυξιακή πορεία των επόμενων δεκαετιών: αειφόρος ανάπτυξη (sustainable development).  

 Τί σχέση έχουν όλα αυτά όμως με εμάς σαν επιστήμονες; Μέγιστη. Ας μιλήσουμε πρώτα για την Πληροφορική. Όλοι οι συντελεστές, διακυβερνητικές επιτροπές και ομάδες δράσης πολιτών, που ασχολούνται με το θέμα της αειφόρου ανάπτυξης, αναγνωρίζουν ότι αυτή είναι εφικτή μόνο μέσω της πληροφορικής, και της αναβάθμισης που προσφέρει ο κλάδος μας, τόσο της ζωής, όσο και του δημόσιου τομέα. Μάλιστα, η εισαγωγική ομιλία του σημερινού προέδρου του Club of Rome προς το Παγκόσμιο Συνέδριο Πληροφορικής (World Summit on the Information Society) στη Γενεύη το 2003, αναγνωρίζει τον πρωτεύοντα ρόλο της πληροφορικής στην επίτευξη της αειφόρου ανάπτυξης (παρουσιάζονται αποσπάσματα): 

«Δήλωση του Club of Rome προς το Παγκόσμιο Συνέδριο Πληροφορικής -Γενεύη 2003»

«Η εμφάνιση μιας δικτυωμένης κοινωνίας πληροφορίας, μέσα στα επόμενα είκοσι με τριάντα χρόνια, αποτελεί παραδειγματική αλλαγή θέσης από τα δρώμενα του βιομηχανικού μοντέλου του 19^ου και 20^ου αιώνα. Η μετάβαση αυτή είναι ζωτικής σημασίας όσον αφορά στην εγκαινίαση καινούργιων ευκαιριών στη μόρφωση, τον κοινωνικό συνυπολογισμό, και την πιο αποδοτική εκμετάλλευση των φυσικών μας πόρων. Οι τεχνολογίες της πληροφορικής και των επικοινωνιών είναι τα αποτελεσματικότερα όπλα για την επίτευξη της μετάβασης αυτής....»

 «Η Πληροφορική αποτελεί ‘εργαλείο ανάπτυξης’ και όχι ‘επιβράβευση ανάπτυξης’. Έχει τη δυνατότητα να ενδυναμώσει δισεκατομμύρια ανθρώπους, να καταστήσει δυνατή την αειφόρο ανάπτυξη, και να προάγει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Μπορεί να προσφέρει ευκαιρία μόρφωσης στον κόσμο που ζει στα πιο απροσπέλαστα μέρη του πλανήτη, να αναπτύξει την υγιεινή και την ιατρική, να βοηθήσει στην εξαφάνιση της φτώχιας, να ενδυναμώσει τις γυναίκες, και να επιφέρει αειφόρο κοινωνική δομή.  Η πληροφορική πρέπει να δεσμευθεί στο σκοπό της παγκόσμιας αειφόρου ανάπτυξης....»

 «Η τεχνολογία ICT μπορεί να παίξει κρίσιμο ρόλο στην προστασία και διαχείριση του περιβάλλοντος, προς επίτευξη της αειφόρου ανάπτυξης. Η τεχνολογία μπορεί να ελέγξει την ποσότητα και ποιότητα των φυσικών μας πόρων, να καταγράψει φυσικές καταστροφές, αλλαγές του κλίματος, την ελάττωση πόσιμου νερού, την επέκταση των ερήμων και την καταστροφή των δασών, και πολλά άλλα. Μια συστηματική προσέγγιση παρακολούθησης και προειδοποίησης πρέπει να στηριχτεί από τη διεθνή κοινότητα και να εφαρμοστεί άμεσα....»

 (Βλέπετε  http://www.clubofrome.org/news/news.php?id=32 )

 Εκτός από το Club of Rome, και άλλες διεθνείς οργανώσεις (WWF, United Nations University, Global e-Sustainability Initiative) έχουν αναγνωρίσει τη σημασία της Πληροφορικής για την επίτευξη της αειφόρου ανάπτυξης. Παροτρύνω τον αναγνώστη να ψάξει το Διαδίκτυο για να βρει ανάλογα κείμενα, γιατί - για τους σκοπούς του άρθρου - πιστεύω ότι το νόημα έχει γίνει αντιληπτό.

 Ένας δεύτερος τομέας όπου η επιστήμη θα μπορούσε να παίξει πρωτεύοντα ρόλο είναι αυτός της ενέργειας. Να σημειώσουμε εδώ ότι ήδη, η Ελλάδα παίζει σπουδαίο ρόλο στην εξερεύνηση εναλλακτικών πηγών ενέργειας προς επίτευξη της αειφόρου ανάπτυξης. (Μάλιστα, πρόσφατα, στις 3-7 Νοεμβρίου στο Ξενοδοχείο Caravel    πραγματοποιήθηκε Παγκόσμιο Συνέδριο για την Αειφόρο Ανάπτυξη, όπου συμμετείχαν 21 χώρες, μεταξύ των οποίων και αντιπρόσωποι της Γερμανίας, της Κίνας, των ΗΠΑ, και του Καναδά.)  Ίσως δεν είναι ευρέως γνωστό, λόγου χάρη, ότι το πρώτο πειραματικό εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρισμού από ηλιακή ενέργεια στην Ευρώπη εγκαινιάστηκε στην Κρήτη. Τόσο οι ηλιακές, όσο και οι αιολικές συνθήκες για την παραγωγή ενέργειας είναι, ως γνωστόν, πολύ καλές στη χώρα μας. Ένας κλάδος όμως που είναι λιγότερα γνωστός, είναι η έρευνα, η ανάπτυξη, και η παραγωγή των fuel cells.  

 Τα σύγχρονα fuel cells είναι ηλεκτροχημικοί μηχανισμοί μετατροπής ενέργειας, που μετατρέπουν υδρογόνο και οξυγόνο σε καθαρό νερό, δημιουργώντας στη διαδικασία ηλεκτρική ενέργεια και θερμότητα. Κατά κάποιο τρόπο, είναι σαν μπαταρίες, μόνο που τα fuel cells επαναφορτίζονται με τη προσθήκη υδρογόνου. Η αποθήκευση μεγάλων ποσοτήτων υδρογόνου έχει γίνει εφικτή στην εποχή μας μέσω της τεχνολογίας σύγχρονων υλικών και της νανοτεχνολογίας. Τα πιο ελπιδοφόρα fuel cells σήμερα είναι αυτά που χρησιμοποιούν μεμβράνη ανταλλαγής πρωτονίων για την μετατροπή του υδρογόνου και οξυγόνου σε νερό. Ένα απλό fuel cell μπορεί να παράγει από μόνο του μέχρι και 0.7 V, οπότε απαιτείται συσσώρευση πολλών μεμονωμένων «μπαταριών» σε δέσμη για την παραγωγή χρησίμων ποσοτήτων ενέργειας. Σήμερα, μια δέσμη με διαστάσεις μικρής βαλίτσας, είναι αρκετή για να κινήσει ένα αυτοκίνητο 1680 kg, με μέγιστη ταχύτητα 145 χιλιόμετρα την ώρα, για απόσταση 350 χιλιομέτρων, με μόνο παράγωγο, καθαρό – χημικά - νεράκι.

 Επιπλέον, στις 20 Οκτωβρίου φέτος, ανακοινώθηκε μια σημαντικότατη νέα ανακάλυψη: φαίνεται ότι το ίδιο το νερό, κάτω από συγκεκριμένη πίεση και μέσα σε ιδιόμορφα συρίγγια, έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει πολικό φορτίο, το οποίο θα μπορούσε κάλλιστα να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας (μάλιστα ο τίτλος της εν λόγω δημοσίευσης ήταν “Discovery of new way to generate electricity means batteries could be powered by water”!)

 http://news.independent.co.uk/world/science_medical/story.jsp?story=455153

 Συνοψίζοντας λοιπόν, είναι εμφανές ότι οι καινούργιες τεχνολογίες, με απώτερο σκοπό την Αειφόρο Ανάπτυξη, είναι μπροστά μας, και ότι πάνω τους «παίζεται» το στοίχημα του μέλλοντος. Το άρθρο αυτό γράφτηκε σαν παράκληση προς κάθε αρμόδια αρχή: τιμημένοι ακαδημαϊκοί, όπως ο Stephen Hawking και ο αείμνηστος Ilya Prigogine, έχουν προειδοποιήσει ότι σύντομα θα έχουμε υπαρκτό πρόβλημα. Η επίτευξη της Αειφόρου Ανάπτυξης είναι «εκ των ων ουκ άνευ» για να μεταβούμε στην οικονομία της νέας χιλιετηρίδας. Ας δράξουμε λοιπόν τα ινία της επερχόμενης οικονομίας, στρεφόμενοι στην ανάπτυξη και εξερεύνηση νέων μορφών παραγωγής ενέργειας, τόσο για να θέσουμε θεμέλιο για την ευμάρεια του τόπου μας στο απώτερο μέλλον, όσο και να προσφέρουμε στη διάσωση της αξιοπρέπειας δισεκατομμυρίων ανθρώπων παγκοσμίως. Είμαστε σε θέση να το κάνουμε.

 All photos, drawings, and written material are copyright to Kostas Dervenis, © 2000, 2004, unless otherwise specified. Unauthorized reproduction for commercial purposes is prohibited. You may download material for personal use but it may not be used in electronic or hardcopy publications without express written permission.